Category Archives: Novaĵo / Haber

103. UK için Unesco mesajı

103UK

28 Temmuz – 4 Ağustos tarihleri arasında Portekizin başkenti Lizbon’da gerçekleşen 103. Uluslararası Esperanto Kongresine (UK) 75 ğlkeden 1.525 kişi katıldı. Kongrenin açılışına Unesco Genel Sekreteri sn. Audrey AZOULAY aşağıdaki mesajı gönderdi.

 

 

 

 


turka | tr | Türkçe

29 Temmuz 2018, Lizbon’da gerçekleşen
103. Uluslararası Esperanto Kongresi

için Unesco Genel Direktörü
bn. Audrey AZOULAY’ın mesajı

azoulayUluslararası Esperanto Birliğinin gerçekleştirdiği 103. Uluslararası Kongre’ye bu
destekleyici kelimeleri göndermekten dolayı mutluluk duyuyorum.

İber yarımadasının en batısında bulunan, değişik kültürlerin kesişme yolu üzerinde kurulmuş olan, büyük bir tarihe sahip, ve dünyaya açık, güzel şehir Lizbon’da bir araya gelmiş olmaktan dolayı şanlısınız.

Bu olağanüstü çerçevenin sizlere verimli bilgi alışverinde ilham kaynağı olacağından  dolayı hiç şüphem yok.

Bildiğiniz gibi Unesco uzun yıllardan beri Esperanto eğitimini desteklemektedir.
Organizasyonumuzun, Esperanto hareketi ile ortak değerleri paylaşıyor olduğu bir
gerçektir: barışçıl bir dünyanın kurulmasına dair umut, halklar arasında birlikte ahenkli
bir yaşam, kültür farklılıklarına saygı, sınırlar ötesi dayanışma.

Bu değerleri biribirine bağlayan şey dialog kurabilme yetisi, dinleme ve iletişimdir.
Diller, yani bu dialogu mümkün kılan vektör, gerçekleştirmemiz gereken ve
değerlerimizi de korumamız için gerekli olan bu amaca ulaşmanın, temel özünü
oluşturmaktadırlar.

Dilleri, ve özellikle de bildiğimiz gibi her iki haftada bir dilin yok olduğu nadir dilleri, yerel dilleri savunmak zorundayız – bu insanlık mirası için tamir edilemez bir kayıptır.
Eğitimde de çok dilliliği, sadece yeterli kamu politikaları ile değil, aynı zamanda
internetin sanal alanında da savunmalıyız, böylece tüm insan grupları dilsel ve kültürel
çeşitliliğini yaşamaya devam edebilecek; böylece herkes temel etnisitesinin sembolik
kaynaklarından kendi tarihini, kimliklerini çıkarıp öğrenebilecektir.

Buna kendini adama aynı zamanda sizin de görevinizdir.

Çünkü Esperanto dünyada kullanılmakta olan yüksek sayıdaki dilleri yok etmek
istemediğinden; tam tersi tüm dillere, ister azınlık ister çoğunluk olsun, saygılı olan bir
araç sunmaktadır, ve ekonomik, politik ve kültür hegemonyasından bağımsız olarak bir
dili kullanan insan gruplarının varlığını sağlamaya çalışmaktadır.

Esperanto konuşmak, diğer bağlantılardan uzaklaşmadan, kozmopolitik bilinç
düzeyine yükselmek, dünya vatandaşı olmak demektir.

Bu seneki kongrenizin seçili teması : “Kültürler, diller, globalleşme: şimdi nereye?”

Seçilmiş olan yön kesinlikle sizin Hareketiniz ve bizim Organizasyonumuzun uzun yıllar
boyunca gösterdiği şeydir: manevi insan mirasının: yani dillerin; bu önemli kısmını
kurtarma ve yaşatmaya çalışma konusuna daha fazla dahil olmak, dil çeşitliliğini
savunmak ve çok dilli eğitimi teşvik etmektir.

Bu şekilde, daha açık, daha fazla katılımcı ve barışçı bir dünya kurmayı başaracağız.
Ünlü ve bilinen dergimiz Unesco Courier ‘in de sloganı “Çok sesler, tek bir dünya” dır.
Sizlerinde bizlerinde ortak bu idealimizin tercümesi, kısa süre öncesinden beri
Esperanto dilinde de yayınlanmakta olan dergimiz “Unesko-Kuriero”nun üzerinde yazılı
olduğu gibi : “Multaj voĉoj, unu mondo”dur.

Son olarak, Kongrenizin başarısına, Unesco adına, yürekten iyi dileklerimi ifade etmek
istiyorum.

Audrey Azoulay
Unesco Genel Direktörü

– – –
El la Esperanto versio en la turkan tradukis Vasil Kadifeli, Turkujo.
Esperanto sürümünden Türkçeye çeviren Vasil Kadifeli, Türkiye.
Originalo franca: Message de Audrey AZOULAY, Directrice générale de l’UNESCO, à
l’occasion du Congrès mondial de l’association universelle d’Esperanto, Lisbonne, 29 juillet 2018:
http://www.linguistic-rights.org/unesco/2018-29-07-LISBONNE-Congres-esperanto-VfinalAZOULAY.pdf 


Kaynak: http://www.linguistic-rights.org/unesco/unesko.html#UNESCO_103aUK

Advertisements

MANOVRO – rakonto de Halikarnas Balıkçısı

Balikci0
Ĉi foje mi prezentos al vi rakonton de “Halikarnas Balikĉisi” aŭ la “Fiŝisto de Halikarnaso”1 kies vera nomo estis Cevat Ŝakir Kabaagaĉli (1886-1973). Sed antaŭ ol mi komencos kun la rakonto, mi prezentu unue al vi la verkiston. Anstataŭ fari tradukaĵon de lia biografio, pli bone estus traduki al vi la jenan artikolon pri la verkisto, kiun mi trovis en ĵurnalo.

tradukis Vasil Kadifeli

 

Fabelo de Bodrum! 2

Iuvespere mi sidas kontraŭ la maro en Bodrum urbeto kun amiko, kiu pensas ke politiko estas vera vivo, kaj ni parolas pri temoj pri kiujn ni ĉiuj parolas ĉiutage.

Mi komprenis ke ĉi tiu enuiga parolado plilongiĝos, do mi decidis demandi al li ion, kion li ankoraŭ ne studis kaj tiel ŝanĝi la direkton de nia babilado; montrante la palm arbojn malataŭ ni mi demandis, “Ĉu vi scias, kiu alportis ĉi tiujn palmojn ĉi tie?”.

“Mi ne scias” li respondis, “ili devas esti kreskintaj ĉi tie.”

“Ne,” mi diris. “ili ne kreskis ĉi tie, ilin alportis ĉi tien la Fiŝisto de Halikarnaso. Ĉu vi scias kiu li estas?”

“Mi pensas ke mi aŭdis pri li,” li diris.

“Jen, tiu viro alportis ilin ĉi tie. Ho, ne nur la palmojn, sed li ankaŭ alportis la kalao-florojn, kiujn ni nun nomas floro de novedzino, la bugenvilojn, la mimozojn, kaj ĝuste 45 diversajn specojn de plantoj. La alveno de mimozoj havas tre belan rakonton, ĝuste tiel, kiel la mimozoj mem. La Fiŝisto tradukante la novelon ‘Carmen’ de Prosper Mérimée, malkovris, ke la belaj nigraharaj hispanaj knabinoj portas branĉetojn de mimozo en siaj hararoj, do li sindemandis “kial la nigraharaj Bodrum knabinoj ankaŭ ne portu branĉetojn de mimozo en siaj hararoj?”. Li do alportis semojn de mimozo el Parizo kaj ilin plantis en la stratoj de Bodrum kaj ĉien, kie li trovis malplenan grundon. Pli poste en iu geedziĝfesto li rimarkis, ke kelkaj knabinoj estis portantaj branĉetojn de mimozo en siaj hararoj kaj li tiam ekflugis pro sia ĝojo.”

Balikci1

“Ĉu li estis botanikisto?” demandis mia amiko.

“Ne, li estis verkisto. Kaj li ankaŭ estis tiu, kiu unue alportis la semojn de grapfrukto en nia lando, do ni konatiĝis kun tiu eksterordinare bongusta frukto danke al li.”

“Ĉu vi provas diri, ke antaŭ li, ni ne sciis kio estis grapfrukto?”

“Ni ne sciis!”

En tiu punkto la interesemo de mia amiko kreskis: “Bone, sed kiel li alvenis al Bodrum urbeto ĉi tiu Fiŝisto?”

“Ĉi tiu estis donaco de la ‘juĝejoj de sendependeco’, kaj al Bodrum urbeto, kaj al la literaturo de Turkujo: “La Fiŝisto de Halikarnaso”. Ĝi estas tre interesa rakonto, mi tuj rakontos al vi,” mi diris.

La Fiŝisto de Halikarnaso aŭ laŭ lia vera nomo Cevat Ŝakir Kabaagaĉli naskiĝis en iu proksima loko, en Kreto insulo, nun parto de Grekujo, en la jaro 1886. Li estis filo de Ŝakir paŝao15 , kiu iam estis ankaŭ ambasadoro en Ateno. Do la junaĝo de la Fiŝisto plejparte pasis en Grekujo. Li poste studis en Oksfordo, kie li konatiĝis kun bela itala virino, nomita Agnezi. La Fiŝisto venigis ŝin al Turkujo, en granda bieno apud urbo Afjon, kie lia familio loĝis. Ŝakir paŝao kutimis kaŝi pafilojn en ĉiu parto de la domo, ĉar li timis, ke ĉiam kaj el ĉie subite povas ekaperi malamikoj.

Okazis enamiĝo inter Ŝakir paŝao kaj la itala virino Agnezi kaj tio fariĝis onidiro en la ĉirkaŭaĵo. Iam vespere la Fiŝisto komencis kvereli kun sia patro sur ĉi tiu temo kriante al li: ‘ŝi estas via bofilino, ĉu vi ne hontas?’. La patro neis ĉi tiun amaferon sed la kverelo pligrandiĝis kaj ambaŭ ekkaptis pafilon. La pafiloj ekpafiĝis samtempe sed la kuglo de la filo trovis la bruston de la patro. Laŭ la rakontoj skribitaj poste ni scias, ke Agnezi havis filinon de la Fiŝisto nomita Muttara. Post la okazaĵo ili revenis al Italujo kaj la patrino malpermesis al sia filino paroli pri ŝia patro. Muttara poste havis filinon nomita Ĉinzia, kiu poste rakontis, ke ŝia avino havis foton kun Ŝakir paŝao en Bujukada insulo en Istanbulo, kaj tiun foton ŝi ĉiam tenis en la kapo de sia lito ĝis sia morto.

15 JAROJ DA PUNO JE REMADO

La patromortiganto Cevat Ŝakir el la juĝejo ricevis 15 jarojn da “puno je remado” sed en la sepa jaro li malsaniĝis pro tuberkulozo kaj li estis liberigita.

En sia rakonto “Kompleto” (“Tekmil” en turka lingvo) en kiu li rakontas siajn memoraĵojn li tute ne parolas pri tiu okazaĵo. Ĉi tiu estis sekreto, kiun li rakontis al neniu. Post multaj jaroj, kiam li estis en Bodrum urbeto, korespondante kun Azra Erhat3 kaj kun kiu li enamiĝis dum li estis edziĝinta li skribis : “Post mi pafmortigis mian patron mi perdis fidon je mi. Mi ekde tiam pensas, ke mi nur estas mensogo.” (letero datita 19/12/1958)
Dum la unuaj jaroj de la nova respubliko li loĝis en Üsküdar kvartalo de Istanbulo, kaj li estis tre aktiva. Li verkis en la revuo “Semajna Bild-Revuo” (“Resimli Hafta Dergisi”) de Zekeriya Sertel, desegnis libro-kovrilojn, kaj tradukis verkojn el la okcidenta literaturo. Li scipovis sep lingvojn kaj por la turka literatura, tiuj klopodoj de la Fiŝisto estis tre gravaj.

Balikci2

En tiu tempo oni fondis la “juĝejojn de sendependeco”. La lando estis en milito pri sendependeco, homoj estis tre malriĉaj kaj multaj evitis la militservon. La ĉefstabestro Fevzi Ĉakmak plendis al Mustafa Kemal4 , ke ili ne vestigas soldatojn sed la popolon. Tiuj, kiuj prenis la novajn milit-vestojn tuj eskapis la servon kaj revenis hejmen. Do tiuj juĝejoj tre facile verdiktis al mortopuno.

Cevat Ŝakir en tiu tempo verkis artikolon: “Kiel, tiuj kondamnitaj al mortopuno mem iras al ekzekuto?” kaj en la sama tempo okazis la ribelo de Ŝejko Sait5.

Pro tiaj ribeloj la registaro fondis la “Orientajn Sendependecajn Juĝejojn”. En Ankara urbo estis juĝejo gvidita de tri jugistoj kies ambaŭ tri nomoj estis “Ali” do oni nomis ĝin la “La Divano6 de tri Ali-oj

“RIGARDU LASTFOJE AL ISTANBULO, NI NENIAM REVENOS HEJMEN”

Ambaŭ Cevat Ŝakir kaj Zekeriya Sertel estis senditaj al la “Divano” pro “kuraĝigo de popolo al ribelo”. Zekeriya en la trajno sur la vojo al Ankara diris al Cevat Ŝakir “Rigardu lastfoje al Istanbulo, ni neniam revenos hejmen”. La juĝisto Kel Ali demandis mortopunon por ili, sed la jugisto Kılıĉ Ali kontraŭis tion kaj finfine la Divano punis ilin je tri-jara “puno en kastelo“. Zekeriya estis sendita al la kastelo en Sinop urbo, Cevat Ŝakir al la kastelo de Bodrum urbeto.

El Ankara li atingis Izmir urbon relative facile dum en la superrigardo de du soldatoj. Sed tiam ne estis vojo el Izmir al Bodrum urbeto. Oni kutime veturis tien per ŝipo. Tamen ĉar li estis kondamnito kaj eble la registaro timis ke li plonĝos en la maron kaj naĝos ĝis iu greka insulo, oni alkondukis lin al Bodrum urbeto tra montoj kaj kampoj. Post monatoj ili atingis Milas urbon, kaj de tien ili atingis Bodrum urbeton.

“ANSTATAŬ MI MORTU KAJ KUŜU SUB POSTVIVA LUMO, MI VIVOS EN BODRUM SUB SUNLUMO”

Kiam li atingis la Bodrum urbeton kaj vidis la belan ĉirkaŭaĵon li diris al si mem “anstataŭ mi mortu kaj kuŝu sub postviva lumo, mi vivos en Bodrum sub sunlumo”. Je lia bonŝanco la statestro de la urbeto estis bonkora homo kaj anstataŭ malfermigi lin en Bodrum kastelo li permesis, ke li loĝu en malgranda sed bela dometo en la merkat-strato de la urbeto por kio li devis pagi 25 kuruŝojn7 kiel monata luo.

Li pensis ke li venis al Paradizo kaj ekde tiam li koloriĝis per la “bluoj” de Bodrum!

Balikci3

Li verkis, li malkovris la golfetojn, li interesiĝis pri plantoj, li fiŝis, li aĉetis boateton, kelkfoje li perdiĝis en la bluoj. Post iom da tempo li fariĝis “fiŝo-viro en la maro, arbo-viro sur la tero”. Li trovis librojn pri plantoj, legis kaj esploris. Li korespondis kun homoj en Eŭropo pri plantoj, petis semojn, trovis plantidojn kaj arbidojn kaj ilin plantis ĉie en Bodrum urbeto kaj poste zorgis pri ili kune kun la tuta popolo de la urbeto.

Sed tiam la ŝtato decidis ke li kompletigu la reston de sia puno en Istanbulo, do li vole-nevole revenis al Istanbulo sed liaj okuloj kaj pensoj restis en sia malantaŭo. Post kiam lia puno finiĝis li tuj forkuris al Bodrum. Ĉi tie li edziĝis por duafojo, fariĝis ĝardenisto en la municipo, naskis infanojn, sed kiam ilia aĝo atingis la lernoaĝon li devige forlasis Bodrum kaj ekloĝis en Izmir.

En Izmir li fariĝis la unua ĉicerono de Turkujo. Pro tio oni nomas lin “la patro de ĉiceronoj” (“pir-i rehberan” en malnovturka lingvo). En la jaro 1945, li skribis leteron al siaj korespondantoj kaj amikoj, verkistoj, poetoj, pentristoj ktp kaj invitis ilin alveni en iu specifa dato en Izmir, kaj promesis al ili, ke se ili venos, li ilin alkondukos al la “vojo de Paradizo!

LA BLUA VOJAĜO EL IZMIR

Al sia alvoko respondis Sabahatin Ejuboglu, Bedri Rahmi, Sabahatin Ali, Samim Kocagoz, Fuat Erol Keskinoglu kaj Necati Cumali8 kaj ĉiuj alvenis al Izmir en la sama specifa dato.
Ili ŝarĝis boaton per pano, fromaĝo, akvo, kringoj, tabako, kaj multe da rakio9 kaj tiel elnaviĝis el Izmir al la Egea maro. Dum la vojaĝo ili ne legus gazetojn, nek aŭskultus radiojn, nek ili albordiĝus sur la tero krom se okazus io grava, tiel ili haltus ĉiujn ligilojn kun la mondo kaj tiel ili vojaĝus ĝis Bodrum kaj do perdiĝus en la “Blua Paradizo”.

Kaj tiel okazis.

Poste ili ripetis tiujn vojaĝojn en ĉiu nova jaro. Al tiu grupo aliĝis Azra Erhat, kun kiu li enamiĝis, kaj kiu poste verkis la libron “Blua Vojaĝo”. Ekde tiam okazas tiaj vojaĝoj en la Egea Maro kaj homoj dum multaj tagoj restas en boatoj sur la maro sen paŝi sur la teron kaj ĝuas la naturon. Tiel la nomo “Blua Vojaĝo” enradikiĝis en nia lingvo.

Balikci4

Je tiu punkto mia amiko miris kaj haltis min.

“Sed de kie vi ĉiujn ĉi scias?” li demandis.

“Tiuj informoj tute ne estas sekreto… multaj el tiuj troviĝas en la libro “Blua Forpelado” de la Fiŝisto mi respondis.

“Do, eku por aĉeti tiun libron por mi” li diris kaj ni ekstaris por trovi librovendejon en Bodrum urbeto.

Muhsin Kizilkaya

Fonto : https://www.haberturk.com/yazarlar/muhsin-kizilkaya-2291/2039215-bir-bodrum-masali

 

MANOVRO
Rakonto de Fiŝisto de Halikarnaso

Dum la nokto dek, dek vin fiŝboatoj ĉirkaŭis la dezertan insulon en nia proksimo kun siaj retoj. En tagiĝo ili per siaj tuta forto premante la remilojn kaj kantante popolajn kantojn komencis eltiri la retojn.

Tamen, kvankam ĉiutage la kantoj kunfandiĝis dolĉe en la bluoj, en tiu tago ili estis fandiĝantaj tuj elirante la lipojn. Estis maltrankvilo en la aero, kaj premo kolapsanta en la koroj.

Iu maljunulo diris:

“Hodiaŭ la mevoj ne flugas super la boatoj. Rigardu! Ili revenas al siaj nestoj. Jen! Tiu estas signo de io malbona”.

En la ĉirkaŭaĵo estis stato de stranga dezerteco. Ĉiuj fariĝis okuloj kaj oreloj. La silentanta maro estis atendanta ŝtormon. La fiŝistoj okulumis la vastan horizonton rapide kaj demandis unu al la alia “de kie la ŝtormo eble eksplodos?”.

En tiu tago ili jam kaptis grandan kvanton da fiŝoj: “istavrit, mercan, izmarit, melonas10 ktp.

La deponejoj de la boatoj estis grandparte plenaj kaj en ili oni povis facile rimarki tiun vivan kaj bolantan arĝentkoloran amason da fiŝoj. Yavaŝoglu, la kapitano de Mevo (“Marti” en turka) ekkriis: “Ni hastu amikoj!

Liaj brovoj estis kuntiritaj.

Oni klare aŭdis muĝetojn, kiuj venis el la nord-oriento kvazaŭ oni fingrumis tamburon. La fiŝistoj komencis eltiri la retojn rapide en la boatojn kun timo pri perdo de siaj vivoj kaj posedaĵoj.

La ŝnuroj en la tuta ŝiparo, de boato al boato, komencis krii ŝajne pro doloro.

Fortranĉu la retojn!” Li ripetis la ordonon. Oni tiris la tranĉilojn. La maristoj fortranĉis la retojn ŝajne ili estis tranĉantaj siajn vejnojn. La retoj kiuj estis ŝarĝitaj kun fiŝoj de ruĝa, blua, verda koloroj, kaj kiuj estis la sola monda propraĵo de multaj malriĉaj fiŝistoj enprofundiĝis en la maron. Hurlis la bobenoj de la veloj. Mallongaj sirenoj pri ŝtormo, kaj la ruĝaj veloj de ŝtormo leviĝis frapante kaj ŝvelante pro la ventego. Kiam la ruĝa ŝtormveloj leviĝas, tio estas signo pri viv-batalo en tiu amara maro.

Balikci5

La unuaj gutoj de pluvego jetiĝis sur la maron kiel fumoj. Ili preskaŭ forŝirus la velojn, kaj la jardojn el sur la mastoj, la vestojn kaj la harojn de la fiŝistoj. La boatoj ŝajnis al virinoj kun siaj longaj jupoj flugantaj sur ŝiaj kapoj pro la forta vento. Ili estis antaŭkurantaj en la ŝtormo, forfuĝantaj kiel ajn pli rapide ili povis, ĉirkaŭantaj de fortaj ŝprucoj kaj fumoj de la marakvo kaj de pluvego.

Estante antaŭ la ŝtormo, la granda Provezza11 , la imperiestro de la sudo, ili devus kuri, ĉu al morto ĉu al saviĝo, sed ili devus nur kuri.

Kvankam en tiu horo la laboro de la fiŝistoj en ĉiu boato estis super iliaj fortoj, tamen ili provis resti kune kaj kiel eble plej proksime al la aliaj boatoj. La ŝipanaro kun granda forto provis malplenigi la boatojn per kio ajn ili trovis, eĉ kun potoj kaj kaseroloj. La boatoj en kiuj estis granda ŝarĝo da fiŝoj, estis pli malalataj sur la maro kaj ili ne nur ricevis la akvoŝprucojn sed ankaŭ la ondojn mem.

La fiŝojn en la maron!” oni kriis. Kaj la fiŝistoj forĵetis en la maron, kaj la retojn, kiujn ili provis savi, kaj la fiŝojn el la deponejoj. La rondiranta pluvego kvazaŭ ĝi estis ludturbo, ekspluatis ankaŭ la marakvon kaj forĵetis ĝin sur ili kiel grandaj ŝtofoj per la murmurego de mil vagonaroj.

La Mevon de Yavaŝoglu oni taksis malbenitan. Ekde ĝia konstruo ĝi kvarfoje renversiĝis kaj dronigis naŭ virojn. Estis io mankanta en ĝia konstruo, aŭ iu fuŝaĵo en ĝia strukturo sed neniu sciis kie ĝi estis kaj oni taksis la boaton tre malfidinda. Ĉu Yavaşoğlu manipulus iomete pli aŭ malpli la direktilon, nur tiom, kiel la larĝeco de haro, aŭ ĉu li apartigis siajn okulojn el la maro dum sekundojn, ĉi tiu povus esti kialo por ke la tuta ŝipanaro droni en la maro. Jen, ĵus la pobo de la boato leviĝis super la akvo kaj la direktilo estis senfunkcianta, do la boato turniĝis kaj ĝia flanko kontraŭis la ondojn. Yavaŝoglu grincis siajn dentojn. Li devus batali kaj kun la ŝtormo kaj kun la boato.

La dek kvar jara filo de Yavaŝoglu, Mehmet, estis malleviĝanta sin en la fundo de la masto kaj tenanta la ŝnuron de la sekuriga velo firme en sia mano. Liaj okuloj estis sur lia patro, kies ĉiu signalo povus esti afero pri vivo aŭ morto. La patro ekkriis “liberigu la sekurigon!”. Mehmet liberigis la ŝnuron. La jardo rapide malleviĝis ĝis nivelo de la kapo de lia patro. Alia ondo venis el la anataŭo kaj forĵetis la pobon de la boato sur la aero. La knabo pensis ke sia patro estis fluganta en la aero kun la direktilo enmane. Gurrr! Aŭdiĝis sono kaj la ondo preterpasis sub la boato.

Nun la knabo vidis ke lia patro estis profundiĝanta en ia foso kune kun la pobo de la boato. Li kriis “Paĉjo!” sed Yavaŝoglu denove leviĝis supren kun kapturniganta rapideco. La Mevo daŭrigis sian flugon.

De tempo al tempo aŭdiĝis homaj krioj, kiujn la oreloj povus apartigi de la ŝtormo. Tio eble signifis, ke estis homoj en la maro dronantaj. La akvoj kaj la ŝaŭmoj disĵetiĝis ne nur el la maro sed ankaŭ el la ĉielo. Ekde nun la boato estis flosanta en la mezo de ia nigra koŝmaro. Super ili ŝajnis, ke ne nuboj sed karceroj fendiĝis kaj el ĝiaj renversitaj krutaĵoj eljetiĝis fajroj kaj flamoj. Ĝuste tiam per pluvego de fajro la boato eksaltis du fojojn kaj la Mevo komencis flosi kun sia karino supre.

Yavaŝoglu venis supren al la surfaco de la maro kaj rigardis ĉirkaŭen. Estis du aliaj homoj kiuj tenis sin el la boato. Kie estis la alia? Li scivolemis se lia nura filo jam perdiĝis. Sed sentis malhonoron elvoki unue la nomon de sia filo, do li elvokis la nomojn de la aliaj du viroj kaj ekkriis “Ĉu vi estas ĉi tie?” li poste ekkriis “Mehmet, mia filo ĉu vi ankaŭ estas ĉi tie?

Mi estas ĉi tie paĉjo!” respondis la filo. Yavaŝoglu kriis al la aliaj “Tenu vin forte!

En tia vetero estis normale ke oni dronu sed ĉiuj tenis sin per siaj palmoj, fingroj, ungoj kaj dentoj sur la boato. Por vivi unu plian sekundon ili penis teni sin unu plian sekundon. “Helpu!” ili kriis per doloro de bestoj, kiuj timege krias sub la tranĉilo, kiu forblovos sian konscion post iu momento. “Helpu!” ili kriis. Post iom da tempo iliaj dentoj klakadis, kaj iliaj okuloj ne plu povis vidi pro la sala marakvo. Subite la ĉielo tordiĝis kaj brilis, ili vidis alian boaton venontan sur ili. “Savu nin!” ili amare petegis.

La venonta boato estis Sopiro (“Ümit” en la turka) . Ili rekonis la ŝipestron Habip Kaptanli en la direktilo. Sed la boato preterpasis ilin je 20 metrojn for kaj tiuj en la boato turnis la kapon kaj rigardis al ili. Ili rigardis al tiujn, kiujn ili forlasis en ilia nigra destino en la maro. Krio de veo elvenis el iliaj lipoj. Sed provi savi tiun en la maro signifis droni mem sen sukcesi savi ilin. Per tiu vea krio ili ŝajne petis pardonpeton, ke ili forlasis iliajn amikojn al ilia destino. Denove alia homa krio sonis iom fore. Denove la ĉielo fajris. Ili vidis, ke la Marbirdo (“Denizkuŝu” en la turka) estis venanta sur ili. Ĝin stiris Ateŝoglu. Dum tridek jaroj li kun Yavaŝoglu fiŝkaptis kune, kaj vivis kaj bonajn kaj malbonajn tempojn kune. Ateŝoglu kun larmoj en siaj okuloj kuraĝis fari tion, ke la aliaj ne povis decidis. “Orsa!12 li kriis kaj premis la direktilon. Turniĝis la Marbirdo kaj kontraŭis la ondojn pere de sia flanko. Estis granda frenezaĵo diri “orsa” en tia vetero. Sed en la direktilo estis Ateŝoglu. Denove la boato leviĝis denove ĝi stumblis. Li rigardis ĉirkaŭen. La ĉielo fulmis. Li sukcesis vidi la Mevon iom fore. Sed alproksimiĝi al ĝi signifis kolizii kun ĝi kaj dispecigi ĝin. Ĝi preterpasis la Mevon. Kun megafono li kriis al ili:

“Tenu vin firme amikoj, ni venos denove!”

Li denove faris “orsa”n. La boato turnis ĉirkaŭ si kiel ludturbo. Ĝi leviĝis al la okulo de la ŝtormo, kej denove malleviĝis. Sed oni ne plu vidis la Mevon. Kiam denove fulmis la maristo en la pruvo kriis “tie ili estas!” kaj montris al ilia direkto.

Ateŝoglu ordonis “En ambaŭ flankoj de la boato restu po du maristoj kaj ĉiu malfermu siajn kvar okulojn! Tiun manovron ni ne povos ripeti. Unu maristo restu apud la sekurigo kaj kiam mi krios ‘majna’13 li faru tiel!

La Marbirdo saltis kiel sago sur la Mevon. Pro la premega vento la tuta ŝipo grinĉis kiel la ostoj de homo mortanta en turmento. Kvin metrojn je la Mevo li kriis “Majna!” per sia tuta forto. La Mevo tiam estis sur la supro de ondo. Kiam ĝi estis malleviĝanta Ateŝoglu kriis “Hisa!14 kaj la jardo leviĝis supren kaj la velo ŝajne disĵetiĝis pro la vento. La Marbirdo ŝajne vipita, leviĝis supren kaj surbordiĝis al la Mevo. Ateŝoglu kriis “Prenu ilin en la boaton!” La maristoj de la Marbirdo klinis sin el la boato ĝis sia talio kaj ekkapttis siajn amikon pere de iliaj hararoj, brakoj, makzeloj, kaj tiris ilin en la deponejo de la boato kvazaŭ ili estis fiŝoj. La Marbirdo kiel najtingalo kiu rapide sin turnas sur la akvo kaj ekkaptas akvon per sia flugilo, sukcese ekkaptis la kvar virojn el la maro. Ateŝoglu denove kriis “Kiom?”. Iu maristo respondis “tri”. La ŝipestro de Mevo ekkriis “ni estas senmankaj”.

Ĝi ne estis tempo por konsoli unu la alian kaj diri “ho ve”, “domaĝe”, “resaniĝon” ktp. La Marbirdo kun sia ruĝa velo enigis la karceran nigrecon de la vetero kaj malaperis en la direkto de la tero.

Fiŝisto de Halikarnaso
(Cevat Şakir KABAAĞAÇLI) (1886-1973)

Fonto: https://www.liseedebiyat.com/hikayeler/5581-manevra-halikarnas-balikcisi.html

 

_________
“Halikarnaso” la malnova nomo de Bodrum urbeto en la suda parto de Egea maro.
“Bodrum” urbeto kiu nun estas turisma kaj perdis sian belecon pro la troa konstruaĵoj.
“Azra Erhat”turka verkistino kaj arkeologisto (1915-1982)
“Mustafa Kemal (Atatürk)”la fondinto de la turka respubliko post MM I kaj la milito de sendependeco.
5 “ribelo de Ŝejko Sait” kurda ŝejko kiu rebelis kontraŭ la nova regimo.
6 “Divano” kanapo kaj ankaŭ stata konsilantaro aŭ juĝejo en la Otomana imperio.
7 “kuruŝo” estas 1/100 de la turka monunuo, liro.
8 Turkaj verkistoj, poetoj, pentristoj, ĵurnalistoj ktp
9 “rakio” turka alkoholaĵo je 40-45 gradoj kaj kun forta aromo de anizo.
10 Tre konataj fiŝoj kies nomojn mi ne sukcesis traduki al Esperanto.
11 “Provezza” estas nomo por la grandaj ŝtormoj en Egea maro.
12 “Orsa” movi la velojn kiel elble pli proksime al la vento por subite turni la velŝipon.
13 “Majna” mallevi ion malrapide. Ĉi tie mallevi la jardon liberigante la sekurigan ŝnuron.
14 “Hisa” levi la jardon supren.
15 “paŝao” Otomana provincestro aŭ altrangulo

Esperanto Günü – 26 Temmuz 2018

Niçin Esperanto Günü?
http://www.linguistic-rights.org/tr/Esperanto-Gunu.html

Esperanto gunu

Önemli Esperanto Dergileri

Esperanto dünyasındaki önemli dergilerden bazılarını aşağıdaki listede bulabilirsiniz. Aklınızda olması gereken şey bu dergilere abone olurken kağıt yerine bazılarına elektronik formatta üye olup daha düşük bir fiyat ödeyebilirsiniz. Ayrıca çoğunda Türkiye için çok daha düşük bir fiyat uygulanmaktadır. Listedekiler Avrupa fiyatlarıdır. Belirtilen fiyatlar da genelde 2017 veya 2018 yılına dair fiyatlardır.


Beletra Almanako (BA)
Dergi 01Derginin konusu Edebiyat. İlk olarak 2007 Eylül ayında yayınlandı. Değişik köşeleri var, orijinal veya çeviri, şiir, düz yazı (kurgu veya değil), makaleler, kritikler, tiyatro vs. Yayıncısı Ulrich Becker (Mondial yayınevi, NewYork), editörü Jorge Camacho, Probal Daŝgupto ve István Ertl.

Yılda 3 sayı, her biri 140-176 sayfa arasında, A5 boyutunda, yıllık abonelik 36 €

Örnek için tıklayınız

 


Esperantista Vegetarano
Dergi 02“Tutmonda Esperanta Vegetarana Asocio (TEVA)” yani Dünya Esperanto Vejetaryen Derneği’nin organıdır. Yayıncısı TEVA yani derneğin kendisi.  Editörü Jozsef Nemeth. İlk yayınlanışı 1914.

Yılda 2 sayı, A5 boyutunda, yıllık abonelik 20 €

Örnek için tıklayınız

 

 


Esperanto
Dergi 03“Universala Esperanto-Asocio (UEA)” yani Uluslararası Esperanto Derneği’nin resmi yayın organıdır. İçinde kongreler, strateji, çeşitli ülkelerdeki Esperanto hareketine dair yazılar bulunur. Ayrıca Esperanto dünyasındaki yeni kitaplar hakkında bilgi verir, genelde kitap kritikleri dahil. Yayıncı UEA nın kendisi (Hollanda). Editörü Dmitrij Ŝevĉenko, Anna Striganova. İlk olarak 1905 yılında yayınlandı.

Yılda 11 sayı, her sayı 24 sayfa, boyut A4, yıllık abonelik 41 €

Örnek için tıklayınız


Etnismo
Dergi 04“Internacia Komitato por Etnaj Liberecoj (IKEL)” yani Uluslararası Etnik Hürrüyetler Komitesi’nin yayın organıdır. Dünyadaki azınlık halklar konusunda çok detaylı makaleler içerir. yayıncısı IKEL ‘in kendisi, editörü Nicole Margot. İlk olarak 1976 yılında yayınlanmıştır.

Yılda 2 sayı, her birisi 36-40 sayfa, boyutu A4, yıllık abonelik 20 €, öğrenci ve emekliler için 10 €

Örnek için tıklayınız

 


Internacia Pedagogia Revuo (IPR)
Dergi 05IPR “Internacia Ligo de Esperantistaj Instruistoj (ILEI)” yani Uluslararası Esperanto Öğretmenleri Birliği’nin dergisidir. İçeriği Esperanto eğitimine dair rapor ve makaleler bulunur. Yayıncısı ILEI’nin kendisi. Editörü  Jozefo Németh. İlk olarak 1971 yılında yayınlandı.

Yılda 4 sayı, 44 sayfa, a% boyutunda, yıllık abonelik, kağıt ortamda 20 €, pdf olarak 10 €, “Juna Amiko” dergisi ile birlikte kağıt ortamda 32 €.

Örnek için tıklayınız


Israela Esperantisto
Dergi 06“Esperanto-Ligo en Israelo (ELI)” yani İsrail Esperanto Birliğinin yayın organıdır. Editörü Amri Wandel. İlk olarak 1959 yılında yayınlandı.

Yılda 2 sayı (yaz ve kış), yıllık abonelik 10 €

Örnek için tıklayınız

Not: Bir çok ülkedeki Dernek ve Birlik’lerin kendi yayın organları bulunmaktadır. Bu derginin çok eski bir geçmişi olduğundan burada verilmiştir.

 


Kontakto
Dergi 07“Tutmonda Esperantista Junulara Organizo (TEJO)” yani Dünya Esperanto Gençlik Organizasyonu’nun sosyal ve kültürel magazinidir. Yayıncı “Universala Esperanto-Asocio (UEA)” (Hollanda). Editörü Rogener Pavinsky. İlk olarak 1963 yılında yayınlanmıştır.

Yılda 6 sayı, 24 sayfa, A4 boyutunda,  yıllık abonelik 25 €

 

 

 


La Gazeto
Dergi 08Amacı Esperanto konuşanlara Esperanto’nun dünya konseptine bir şekilde uygun olan, mümkün olduğu kadar propaganda olmayan, medeniyetin her çeşit temel yönlerine dair, güvenilir, şimdiki veya geçmiş zaman haberleri aktarmaktır. Yayıncısı Esperanto-Klubo de Metz (Fransa). Editörü Eŭgeno de Zilah. İlk olarak 1985 yılında yayınlanmıştır.

Yılda 6 sayı, 32 sayfa, B5 boyutunda, yıllık abonelik 32 €

 

 


La Jaro
Dergi 09“Monato” dergisinin yıllık cep ajandasıdır. Yayınlayan “Flandra Esperanto-Ligo (FEL) “(Belçika)

YIlda 1 sayı, 80 sayfa, A6 boyutunda, ücreti 6.5 €

 

 

 

 


La Kancerkliniko (LKK)
Dergi 10“La Kancerkliniko” kendisini “dengesiz” ve “skandal yaratan” olarak tanımlayan ve çok çeşitli içeriği olan, hikaye, şiir, karikatür vs, sosyal ve politik konularla, Esperanto dünyasındaki haberler hakkında yorum yapan bir dergidir. Yayınlayan ve editörü Ĵak Lepŭil’ (Fransa). İlk olarak 1976’da yayınlandı.

YIlda 4 sayı (+1 ek sayı, genelde edebiyat ile ilgili), 32 sayfa, A4 boyutunda, yıllık abonelik 26 €

 

 


Language Problems and Language Planning (LPLP)
Dergi 11Bu dergi John “Benjamins Publishing Company” ile “Center for Research and Documentation on World Language Problems” tarafından ortak olarak yayınlanmaktador. Dil politikası, planlanması ve dilbilimin sosyal yanları hakkında bir dergidir. Makaleleri genelde ingilizce olsa bile farklı dillerdedir. İlk yayın tarihi 1977’dir. Daha önceleri 1966’dan beri Mouton tarafından yayınlanan ve editörleri Victor Sadler (1969–1972) ile Richard E. Wood (1973–1976) olan “La monda lingvo-problemo” adlı dergi vardı. Şimdiki derginin editörü Humphrey Tonkin (Hartford Üniversitesi). Yayıncısı John Benjamins Publishing Company (Hollanda).

 

Yılda 3 sayı, 116 sayfa, yıllık abonelik 70 €

Örnek için tıklayınız


La Ondo de Esperanto
Dergi 12Esperantizmin farklı kamplarına dair rapor ve fikirlerini içeren çok iyi redakte edilen bir dergidir. BUnun dışında edebiyat ve kültür sayfaları ile sürekli birlikte çalışan çok iyi bir ekibe sahiptir. Yayıncısı Sezono (Rusya), editörü Alexander Korĵenkov. İlk yayınlanma tarihi 1909, tekrar kuruluşu 1991.

Yılda 11 sayı + yıl sonunda bir edebiyat eki vardır, 48-60 sayfa, A4 boyutundan pdf ve epub olarak yayınlanmaktadır, yıllık abonelik 15 €

 

Örnek için tıklayınız


Literatura Foiro
Dergi 13Bu dergi “Kooperativo de Literatura Foiro”nunyayın organıdır. Çok ilginç içerikleri olan genel bir kültür dergisidir. Büyük kısmı edebiyat ile ilgilidir ama daha fazla şeyler de vardır. İçinde LF-Koop’un bakış açısına dair bir çok yazı da bulunmaktador.  Yayınlayan LF-Koop (İsviçre). Editör Carlo Minnaja. İlk olarak Monto 1970 yılında yayınlanmıştır.

Yılda 6 sayı, 56 sayfalı, A5 boyutunda, yıllık abonelik (kağıt ortam için) 45 €

 


Monato
Dergi 14Bağımsız bir magazin dergisidir. İçinde politika, ekonomi, kültür, ve modern hayata dair her şey hakkında raporlar, tartışmalar ve makaleler vardır. 45 ülkeden 100’e yakın katkıda bulunan kişi vardır. Esperanto dünyasının en tavsiye edilecek dergisidir. Yayınlayan Flandra Esperanto-Ligo (FEL) (Belçika), Editör Paul Peeraerts. İlk olarak 1980’de yayınlanmıştır.

Yılda 11 sayı, 28-32 sayfa, A4 boyutunda. Yıllık abnelik (kağıt ortamda) 57 €

Örnek için tıklayınız


Sennaciulo
Dergi 15İki ayda bir yayınlanan “Sennacia Tutmonda Asocio (SAT)”ın gazetesidir. Üye olunduğunda yılda bir yayınlanan Sennacieca Revuo adlı dergi de gönderilmektedir. Yayıncı “Sennacia Tutmonda Asocio”, Editör – ekip. ilk olarak 1924’te yayınlanmıştır.

Yılda 6 sayı, yıllık abonelik 30/15 € (kağıt /elektronik ortamda)

Örnek için tıklayınız

 


Heroldo de Esperanto (HdE)
Dergi 16Esperanto dünyasının en eski yayın organlarından birisidir. İlk olarak 1920 yılında yayınlanmıştır. Çok sayıda el değiştiren dergi en son LF-Koop tarafından yayınlanmıştır. Üç haftada bir yayınlanan A3 formatında siyah beyaz bir gazetedir. 2016 yılında gazeteyi Brezilyadan Fabricio Valle, LF-Koop’tan satın alıp modern renkli bir gazete haline getirmiştir, ancak aylık olarak yayınlanma hedefine henüz ulaşamamıştır. Gazetenin şu anda hem bir blogu hem de ülkeye göre farklı iki sayfalık bir eki vardır (bu ek henüz çok az sayıda dilde yayınlanmaktadır).

Yılda 12 sayı, 16 sayfa, A3 formatında, yıllık abonelik (sadece kağıt ortamda) 59 €


Turka Stelo
TS 31Aylık yayınlanan, ücretsiz , hem PDF hem ePUB formatlarında sadece elektronik ortamda dağıtılan bir dergidir. Amacı Esperanto öğrenenlere Esperanto dünyasından muhtelif yazılar, hikayeler, şiirler, haberler, bilimsel yazılar, bulmaca, fıkralar vs aktarmak, böylece her ay kişinin okuyacak bir şey bulmasıdır. İlk yayın tarihi Ocak 2016’dır.

Yılda 12 sayı, 32 sayfa, A4 formatında, yıllık abonelik 0 € (PDF + ePUB)

Örnek için tıklayınız

 


Genel kaynak: http://victorsole.com/esperanto/perado/

 

Önemli Esperanto Blogları

Esperanto dünyasında neler oluyor? Esperanto yazıları mı okumak istiyorsunuz? Politika hakkında, bilim hakkında, Esperanto’nun kendisi hakkında, kongreler, buluşmlar, röportajlar, hikayeler mi? hatta bunları sesli olarak dinlemek de mi istiyorsunuz? İşte size aşağıda takip edebileceğiniz bazı önemli Esperanto Blogları:

Blogo01Libera Folio
http://www.liberafolio.org/
Aslinda blog’dan ziyade bir gazete ve içeriği Esperanto dünyasında olan bitenleri aktarmak için yazılar içeriyor. Çoğu zaman UEA ve diğer Esperanto kuruluşlarını eleştirerek de yapıyor bunu.

Blogo02Scivolemo
https://scivolemo.wordpress.com/
İçeriği bilimle ilgili yazılardır. Uzay, genetik, fizik, kimya, evrim vs vs. Yazılardaki dil çok çok kaliteli olmasa da en önemli bloglardan birisi.

Blogo03Stela ĉiam nur kritikas
https://stelachiamnurkritikas.wordpress.com/
Anadili Esperanto olan çok az sayıda kişilerden birisi, Stela adlı esperantist hanımın, genelde Esperanto’daki buluşmaları, Esperantist’lerle ilgili görüşmelerini içeren bir blog. Biraz fazla eleştirel ve zaman zaman yazıları anlaşılmaz olabilen bir blog çünkü Esperanto dünyasındaki olayları bilmek gerek.

Blogo04Le Monde Diplomatique en Esperanto
http://eo.mondediplo.com/
Konusu, politika kaj toplum. Gerçek FRansız “Le Monde Diplmatique” gazetesinin Esperanto sayfası. İçeriğini MAS grubu hazırlıyor. Yazılar çok detaylı ve dili oldukça üst seviyede, yazarlarının ve çevirmenlerinin çoğu sol görüşlü.

Blogo05Egalecen
https://egalecen.org/
Bu blog’da Feminism ve LGBTE konularında yazıları var. Bazı yazılar güzel olsa da bazıları çok tartışılabilir.

 

Blogo06Aktualaĵoj de Scienca Revuo
https://teamoisae.wixsite.com/isae ve https://aktuale.scienca-revuo.info/
Uluslararası Esperanto Bilim Derneğinin (ISAE) sayfaları. Bir yerde Esperanto Bilim adamları odası gibi bir dernek. Bilim adamları veya ilgilenenler buraya abone olarak destek olabilir. Konusu tamamen bilimsel yazılar. Scivolemo bloguna benziyor ama daha ciddi.

Blogo07Esperanta Retradio
http://esperantaretradio.blogspot.ie/
Her çeşit toplumsal yazılar var, müzikten bilime, hikayeden, şiire. Ayrıca yazıları sesli olarak da dinleyebiliyorsunuz, bu da kulağınızı alıştırmak için işe yarar. Esperanto dünyasında çok önemli bir blog. Bloga en büyük katkıda bulunan esperantist Brezilya’lı harika konuşmacı esperantist Paulo Sergio Viana.

Blogo08Neniam Milito Inter Ni
http://neniammilitointerni.over-blog.com/
İçeriği politika. Genelde Fransa’daki dünya haberlerinden tercüme edilerek hazırlanıyor. Türkiye hakkında bile yazılar geçiyor zaman zaman. Yaklaşımı dünya barışı ama tabi ki haberler doğal olarak her çeşit olayı ve şiddeti içeriyor. Günde bir iki yazı yayınlanıyor. Dezavantajı web sayfasının pek güzel olmaması.

Blogo09Esperanto.Blog
https://esperanto.blog/
İçeriği dünyadan haberler, ama ciddi haberler değil genelde aktuel, komik, okunması kolay haberler. Her gün bir yazı yayınlanıyor

 

Blogo10El Popola Ĉinio
http://www.espero.com.cn/
Uzun yıllar aktif olan bir Çin blogu. Genelde Çin’den haberler veriyor ve bunlara dışarıdan görülmesi istenildiği şekilde yer veriyor. Tabi ki Esperanto konusunda da yazılar oluyor. Dili oldukça kolay. Propaganda da olsa içinde çok ilginç şeyler oluyor.

Blogo11La Balta Ondo
http://sezonoj.ru/
Esperanto dünyası ile ilgili haberler içeriyor. Aslında önemli bir kaç dergiden biri olan  “La Ondo de Esperanto” adlı derginin blog sayfası. Buraya özel yazılar olduğu gibi dergiden de bazı yazılar yayınlanıyor.

 

Blogo12Teo kaj Libroj
https://teokajlibroj.wordpress.com/
Irlanda’lı Esperantist Robert Nielsen’in her konuda önemli yazıları olan bir blog. Bu yazıda size listeledigimiz bloglar da kısmen bu blog’daki bir yazıdan alınmıştır.

Blogo13Blog de Paulo
https://blogdopaulosergioviana.blogspot.com/
Yukarıda da bahsettiğimiz önemli esperantist Brezilya’lı Paulo Sergio Viana’nın blogu. Yazılar Portekizce+Esperanto’ca olarak yayınlanıyor. Bir çoğu da yukarıda bahsettiğimiz “Esperanta Retradio” blogunda ses kayıtları ile birlikte yayınlanıyor.

Blogo14Verkoj – Hejmo por verkistoj kaj legantoj
http://verkoj.com/
Bu blog dünyanın her tarafından genelde yazılarını yayınayamayan esperantist yazarların yazdıklarını toparlayı okuyuculara sunuyor.
** Daha fazla blog için 2 nolu kaynağa bakabilirsiniz…

__________
Kaynak:
[1]  https://teokajlibroj.wordpress.com/2018/01/16/legindaj-esperanto-blogoj/
[2]  https://esperantoreddit.wordpress.com/kompleta-listo-de-esperantaj-blogoj/

 

 

 

 

 

Ben KROKO!

Esperanto dilinde “krokodilo” timsah demek, “krokodili” ise bu ismin fiil formu ve anlamı da: “timsahlamak, timsah gibi davranmak” demek. Bu kelimenin Esperanto dilinde çok özel bir anlamı vardır: “doğru dürüst Esperanto öğrenmeye gayret etmeyip eksik yanlış şekilde konuşmak hatta zaman zaman kendi ana dilinde demek istediğinin anlamını söylemeye çalışmak”.

“Akuzativo” ise Esperato’da genel olarak ismin -i hali formu ve geçişli bir fiilin doğrudan nesnesini göstermeye yarayan, isimlerin sonuna gelen “-n” ekidir. Çoğu Esperantist akuzatife zor alışır halbuki ki bu ona yabancı olmaması lazım çünkü kendi ana dilinde de farkında olmadan bunu bolca kullanır. Mesela “kitab-ı okudum” cümlesinde nesne -i halindedir ama kişi Espranto’da “Mi legis la libro-n” diyeme.

Esperanto’da çoğul form “-j” eki ile oluşturulur. Yani “libro” kitap “libro-j” kitaplar demek. “Mi legis la libro-j-n” cümlesi “kitap-lar-ı okudum” anlamındadır ve hem çoğul hem akuzatif ekleri birlte var olduklarından bu tip cümleler kişiyi daha da zorlar.

Brezilya’dan Esperantist, şair ve yazar Maria Nazaré Laroca bu konuda bir şiir yazıp bestelemiş, sonra da bir gitarist arkadşının çaldığı bu besteyi okumuş ve video’ya kaydetmiş. Şarkının sözleri aşağıda Türkçe anlamları da hemen yanında:

Saluton, mi estas Kroko!
Ido de grandega esperanta familio!
Saluton, mi estas Kroko,
Kroko, Kroko, Kroko
krokodilo! 

Mi estas simpatia sed pigra, nestudema,
bedaŭrinde tro manĝema!
Ĉar mi ŝatas manĝi akuzativojn
kun verda salato el pluraloj!

Saluton, mi estas Kroko!

Bonvolu amikiĝi kun mi!

Merhaba, ben Kroko!
Çok büyük Esperanto ailesinin yavrusu!
Merhaba, ben Kroko!
Kroko, Kroko, Kroko
krokodilo! 

Sempatik’im ama tembel ve çalışmaya meyilli değilim,
ne yazık ki çok da yemeğe meyilliyim!
Çünkü akuzatifleri yemeği severim
çoğullardan yapılma yeşil bir salata ile birlikte.

Merhaba, ben Kroko!

Lütfen benimle arkadaş ol!

Video’u keyifle izleyin, altyazılarını siz de birlikte okumaya, anlamaya çalışın….

Açık Radyo’da Esperanto / Esperanto en Açık Radio

5 Mayıs 2018 tarihinde Açık Radyo’nun “Sentinel” adlı programında yapay diller hakkında bir söyleşi yapıldı. Bu kısa programa katılan Murat Özdizdar Esperanto dili ve Esperanto dilini nasıl öğrendiğine dair bilgiler verdi. Programı aşağıdaki bağlantı üzerinden dinleyebilirsiniz


En la 5-a de majo 2018 en la programo “Sentinel” de radio “Açık Radyo” okazis interparolado pri artefaritaj lingvo. Murat Özdizdar kiu partoprenis en tiu programo kiel gasto informis pri lingvo Esperanto kaj pri kiel li lernis la lingvon. Vi povas aŭskulti la turklingvan programon pere de la ligilo suben.

http://acikradyo.com.tr/podcast/207735

AcikRadyo

AcikRadyo1

Esperanto hakkında bir okul projesi / Lerneja projekto pri Esperanto

Nisan ayında, Anadolu’nun merkezinde Konya şehrinde, “Konya Bozkır 15 Temmuz Şehitleri Mesleki ve Teknik Anadolu Lisesi“nde “TÜBİTAK 4006 Bilim Fuarı” kapsamında “Umudu taşıyan dil” adı altında bir proje gerçekleştirildi. Projeyi 9. ve 10. sınıflardan yedi öğrenci gerçekleştirdi ve projenin amacı “Gelecekte dünyada ortak bir yapay dil mümkün mü?” sorusunu tartımak ve bir cevap bulmak idi.

Projenin rehber öğretmeni, Nazmiye Çakır Koydemir, öğrencilerin proje kapsamında yapay dilleri incelediğini ve dünyada en yaygın olarak konuşulmakta olan Esperanto dilinin gramerini ve yapısını öğrendiklerini bildirdi.

Esperanto dilinin amacı bir miktar yanlış anlaşılmış olmasından dolayı, proje sonucunda ortaya çıkan ortak kanı “Yapay dillerin ve Esperanto’nun ulusal ve anadillerin yerine geçmesi mümkün değildir çünkü bu dillerin ardında ortak bir kültür ve gelenekler bulunmaktadır ve insanlar bu dillerden vazgeçemezler“. Projenin rehber öğretmeni ile internet üzerinden bu konuda bir yanlış anlaşılmanın olduğunu çünkü Esperanto’nun kullandığımız dillerin yerine kullanılması için geliştirilen bir dil olmadığını, sadece uluslararası iletişimde bugün kullanılan İngilizce’nin yerine kullanılması için hedeflenen bir dil olduğunu, ve İngilizce’nin rölünü bir yüzyıldan az bir süre önce Fransızca dilinin taşıdığını açıklamaya çalıştım. Rehber öğretmene ayrıca web sayfamızdaki “Esperanto dilini daha iyi anlayabilmek için” adlı makalenin bir bölümünü de gönderdim.

Dolayısı ile Esperanto açısından proje bir miktar hedefinden şaşmış olsa da bir grup öğrenci da dili bir miktar öğrenmiş oldu. Aşağıda rehber öğretmenin gönderdiği bu okul projesinin okul fuarındaki sunumundan iki resim yer almaktadır.

 


 

Okazis lerneja projekto pri artefaritaj lingvoj kaj ĉefe pri Esperanto en la lernejo “Konya Bozkır 15 Temmuz Şehitleri Mesleki ve Teknik Anadolu Lisesi“, en urbo Konya en la centro de Anatolio, kadre de “TÜBİTAK 4006 Bilim Fuarı” (Scienca foiro 4006 organizita de la “turka organizo pri sciencaj kaj teĥnikaj esploroj”). La nomo de la projekto estis “Lingvo kiu alportas esperon“. En la projekto partoprenis sep lernantoj el la 9-a kaj10-a klasoj kaj diskutis la temon: “Ĉu povas estis komuna artefarita lingvo en la estonteca mondo aŭ ne?“.

La gvidinsturistino de la projekto, Nazmiye Koydemir, informis, ke la lernantoj esploris la artefaritajn lingvojn kaj lernis la gramatikon kaj ligvo-strukturon de Esperanto.

Ĉar la celo de Esperanto lingvo estis miskomprenita, ili konkludis, ke “artefaritaj lingvoj kaj Esperanto ne povas anstataŭi naciajn kaj gepatrajn lingvojn ĉar estas kulturo kaj tradicioj ene de tiuj lingvoj kiujn homoj ne povas forlasi“. Mi diskutis surrete kun la instruistino kaj provis rakonti al ŝi, ke Esperanto ne celas anstataŭi niajn lingvojn sed celas nur anstataŭi la anglan kiu ŝajnas esti la monda internacia lingvo kaj mi klarigis, ke tiun rolon antaŭ malpli ol unu jarcento portis la franca. Mi ankaŭ donis al ŝi parton de la artikolo el nia retejo: “Por pli bone kompreni Esperanton“.

Do kvankam la projekto el la vidpunkto de Esperanto estis maltrafa, grupo de lernantoj esploris kaj iomete lernis la lingvon. Jen du bildoj el la lerneja projekto de ties prezento en la lerneja foiro senditaj de la instruistino:

Konya1

Konya2

Konya3

Seçimler ve Esperanto – Elektoj kaj Esperanto

Karar yazisi

Internet gazetesi “Karar“da yazar Ziyahan Albeniz‘in Esperanto hakkındaki “Seçimler ve Esperanto” başlıklı yazısı yayınlandı. “Seçimler” kelimesi geçmesinden dolayı yazının siyasi bir yazı olduğu algılanmasın. Yazıya aşağıdaki link’ten ulaşabilirsiniz:

http://www.karar.com/yazarlar/ziyahan-albeniz/secimler-ve-esperanto-6916

——–

En la reta gazeto “Karar” aperis artikolo titolita “Elektoj kaj Esperanto” pri Esperanto de Ziyahan Albeniz. Ĉar en la titolo estas la vorto “Elektoj” oni ne pensu, ke la artikolo temas pri politiko. Vi povas legi la artikolon (en turka lingvo kompreneble) pere de la jena ligilo:

http://www.karar.com/yazarlar/ziyahan-albeniz/secimler-ve-esperanto-6916

Esperanto dilini daha iyi anlayabilmek için

Aşağıdaki yazı  Esperanto konusunda yaptığım henüz yayınlanmamış bir söyleşiden alıntıdır.

Vasil Kadifeli

Esperanto scrabble

Esperanto nedir?

Esperanto uluslararası iletişim dili olması için (bugünkü İngilizce gibi) tasarlanmış mükemmel bir dildir. Tasarımında gözetilen amaç dilin çok kolay olması ve hızlı öğrenilebilmesidir. Bundan başka ne isteyebiliriz ki. Konuya daha fazla devam etmeden önce istereniz Türkiye’yi ve İngilizce öğrenim durumumuzu bir düşünün.

Esperanto dilinin dilbilgisini öğrenmekiçin 1-1.5 saat yeterlidir. Genel olarak 48 saatlik bir çalışma sonrasında Avrupa standardına göre dil öğreniminde B1 seviyesi başına gelebilir insan. Gençler genelde 15-20 saatlik bir öğretimden sonra konuşmaya başlarlar.  İsterseniz Lise sona gelmiş, ilkokul ikinci sınıftan beri İngilizce önrenen bir öğrencinin durumunu da düşünebilirsiniz.

Esperanto dili tasarlayan bir Polonya’lı göz doktorudur: Ludwik Lejzer Zamenhof. Üzerinde yıllarca çalışmış bu konuda. Beş altı dili çok iyi konuştuğunu 8-9 dil hakkında da bilgisi olduğunu biliyoruz. Zamenhof 1887 yılının 27 Temmuz günü ilk olarak Rusça dilinde “Unua Libro” (Birinci Kitap) dediğimiz broşürü ile dili zamanının önemli kişilerine tanıtmış. Tolstoy mesela bunlardan birisi, kendisi tam olarak bir esperantist olmamış ancak dili öğrenmiş ve “birinci haftanın sonunda konuşamasam da yazılanları gayet iyi anlamaya başladım” demiştir, sonradan Esperanto’ya her zaman destek vermiştir.

Unua Libro’nun diğer dil sürümleri de bunun ardından hızla yayınlanıp o zamanın dünyasına Esperanto dilinin tanıtımı yapılmıştır.

Zamanında Esperanto dilinden şüphe duyanlar Zamenhof’un ve onunla birlikte başkalarının da değişik dillerden Esperanto’ya yaptığı tercümelerle dil hakkındaki fikirleri değiştirmeyi başarmış. Özellikle 1894 yılında Zamenhof’un çevirdiği Hamlet kitabını yayınladığında Esperanto hakkında fikirler tamamen değişmeye başladı. Hamlet edebiyat dünyasının ağır metilerinden biri olarak bilinir.

Esperanto’nun tarihçesine çok fazla girmeden konumuza devam edelim.

 

Esperanto üzerine düşünceleriniz nelerdir?

Esperanto son derece kolay bir dildir. Öğrenmesi ve kullanılması lego oyunu gibi olan bir dildir. Eskiden kitap okurken, roman mesela, İngilizce dilinin Türkçe’den daha iyi doluğunu düşünürdüm. İngilizce ile cümleler daha iyi sentezleniyordu bana göre. Esperanto’yu öğrendikten sonra bu dilin İngilizce’ye ne kadar üstün ve güçlü olduğunu gördüm.

Esperanto dünya dili olmak üzere tasarlanmış bir dildir. Dilin öğrenilmesinde ölçü olarak  zaman zaman kurslar düzenlediğimiz 100 sayfalık “Doğrudan Metod ile Esperanto” adlı Slovak yazar Stano Marĉek’in, içinde 22 ders olan ince bir kitapından yola çıkarsak şunları söyleyebiliriz:

  • Dilin tümünü bu kitabı dikkatlice çalışmanız durumunda öğrenebiliyorsunuz.
  • Yabancı dil öğrenmeye meyilli birisi veya bir yabancı dil bilen birisi bu kitaptaki her bir derse hakkı ile 2 saat harcasa toplam 44-48 saatte bu kitabı bitirebilir. Diğer kişiler için bu süre az daha fazladır.
  • Kişiden kişiye değişen dil öğrenme yeteneğini göz önüne alırsak en fazla 100 saatte bu dil öğrenilebilir.
  • Kelime haznesi küçüktür ve latin kökenli dillerden alınmış kök kelimelerden oluşmaktadır. Kelime haznesi küçük olsa da ön ve arka eklerle ve kök birleştirmelerle öğrenilen bir kökten duruma göre ortalamada 10 farklı kelime üretilebilmektedir. Yani Esperanto öğrenen birisi diğer dillerdekinin aksine belki 1/10 oranında yeni kelime ezberlemesi gerekmektedir. Dilbilgisinde ise istisnaları olmayan çok basit bir yapı vardır ve dediğim gibi 1-1.5 saat içinde dilbilgisi öğrenilebilir.

 

Bugün’e kadar Türkiye’de ve Dünya’da Esperanto ile ilgili açılımlar nelerdir?

Aslında bu konuda pek fazla bir şey yapılmış değildir desek yeridir. 1900 başlarında Birleşmiş milletlerde İran destekli bir öneri ile bu organizasyonun içinde iletişim dilinin Esperanto olması içim bir önerge verilmiş ama Fransızlar veto etmiş. O zamanlar uluslararası dil Fransızca idi çünkü. İkinci dünya savaşından sonra bunun yerini şimdi İngilizce almış durumda.

1954 Montevideo Uruguay’da yapılan Unesco toplantısında ülkelerin Esperanto’ya eğitimde önem vermeleri konusundan tavsiye kararı çıkmış ancak kimse buna pek kulak asmamış.

Bugün Esperanto’ya Doğu bloku ülkelerinde bir miktar önem verilmektedir. Mesela Macaristan’da yabancı dil seviyesi devlet eli ile bir organizasyon tarafından ölçülmektedir ve buna göre insanlar maaşlarından dil ödeneği almaktadırlar. Esperanto bu dillerden birisidir. Gene bazı ülkelerde Üniversite’de özellikle doktora diploması alabilmek için gerekli olan ikinci bir yabancı dil için Esperanto dili de kabul edilmektedir.

Amsterdam Üniversitesinde bir Esperanto kürsüsü vardır. Polonya Poznan’daki Adam Mickiewicz üniversitesinde lisansüstü seviyesinde Esperanto dilbilim programı vardır, hatta bizden bir hanım şu anda bu bölümde okumaktadır. San Marino’daki uluslararası AIS üniversitesinde doktora tezini içinde Esperanto dili de olan bir çok dilden birinde yazabilir savunabilirsiniz.

Brezilya’da Esperanto öğrenimi çok yaygın ama en dikkat çeken Çin’deki Esperanto’ya olan ilgidir. Uzakdoğu dillerini konuşanların bir batı dili öğrenmesi çok zordur, düşünün ki Çince’de L ve R harflerini ayırabilen kimse yoktur. Esperanto onlar için en kolay batı dilidir. Çin’de iki üniversitede Esperanto ile öğretim yapılan bölümler bulunmaktadır. Bir çok üniversitede Esperanto dil dersi seçmeli olarak mevcuttur. Ayrıca bir çok ilkokulda Esperanto eğitimi verilmektedir.

İngiltere’de Liverpool  Üniversitesindeki bir araştırmaya göre önce Esperanto öğrenen çocukların diğer dillere daha sonra çok kolay bir geçiş yaptıkları ve diğer dilleri çok hızlı öğrenebildikleri tespit edilmiştir. Düşünün, bugün Türkiye’de  ilkokul 2. sınıfta çocuklar İngilizce öğrenmeye başlıyorlar ancak lise son’dan mezun olanlar doğru dürüst bir cümle bile kuramamaktadırlar. Halbuki bir ya da iki sene (ilkokul 2. ve 3. Sınıfta mesela) bu çocuklara önce Esperanto dili öğretilse sonra diğer dillere geçseler çok başarılı yabancı dil bilen kişiler yetiştirmiş oluruz. Esperanto eğitimi yabancı dil öğrenmeye olan korkumuzu yenmemize çok yardımcı olan bir eğitimdir. Ayrıca dil basit olduğundan öğrenirken özellikle çocukların kafasında bir dil öğrenme metodolojisi oluşmaktadır. Bunlar en basiti İngilizce de olsa, dil öğrenirken oluşamayan şeylerdir.

Türkiye’de Esperanto neredeyse dilin geçmişi kadar eskidir. Daha 1905’lerde Esperanto ile ilgili bölük pörçğk de olsa bilgiler bulmaktayız literatürde. Bugüne kadar dört tane dernek kurulmuş olsa da bugün bir derneğimiz yoktur. Facebook sayfamız “Esperanto Türkiye” ve bu web sayfası etrafında gevşek şekilde organize olmuş bir grubuz.

 

Bir insan Esperanto dilini neden öğrenmeli?

Bence çocuklarımıza genç yaşta Esperanto dilini öğretmeliyiz. Araştırmalara göre özellikle 7-11 yaşları arasındaki çocukların  yabancı dil öğrenmeye en yatkın oldukları yaşlardır. Dolayısı ile bu erken yaşta Esperanto dili ile başlarsak, çocuklarımız daha sonra diğer dilleri çok daha kolay ve hızlı öğrenebilirler. İlk önce Esperanto öğretildiğinde öğrenciye sıkıntı vermeden dil öğrenme sevgisini aşılarız, öğrenci de dilin karmaşasına girmeden kendi kafasında bir dil öğrenme metodolojisi oluşturur. İngilizce, Fransızca, Almanca ile başlarsak dildeki istisnalar ve karmaşadan dolayı, öğrencide dil öğrenmeye karşı bir tavır oluşur. Matematik korkusu gibi, yabancı dil öğrenmeyi de istemez öğrenciler.

Esperanto öğrendiğimizde bir kaç ay içerisinde dünyanın her yanından insanlarla konuşmaya başlayabiliyor kişiler. İngilizce veya başka bir dilde bunu gerçekleştirmek çok zor bir şeydir.

Dünyanın her yanından arkadaşlar edinirse kişi, dünya hakkında vizyonu da değişir, hayata farklı şekilde bakmaya başlar.

Gençler bu dil ile dünyayı dolaşmaya başlayabilirler. Esperantistler arasında başka bir Esperantist’i misafir etmek gezdirmek bir gelenektir. Zamanında kişiler dili konuşacak pratik edecek bu tip bir yola yönelmişler bugün tabi Inyernet var bunun için. Bunun için Pasaporta Servo dediğimiz ve birisini misafir edecek kişilerin listesini veren bir kitap hatta web sayfası vardır.

Liseyi bitirsek de içimizden dilbilgisi öğrenebilen çok az sayıda kişi vardır. Üniversite’lerin ilk yılında öğrenciye tekrar Türkçe dersi verilmektedir çünkü insanlar doğru dürüst yazmasını öğrenmeden liseden mezun olmaktadırlar. Halbuki Esperanto basitliği ile bize bir dilin yapısını, dilbilgisini, öğelerini, özelliklerini hızlı şekilde, kafa karıştırmaksızın, detaylarda boğulmaksızın öğretir ve bunu diğer dillere de uygulamamızı sağlar. Bu şekilde daha doğru yazı yazmamızı öğretir.

Bunun ötesinde Esperanto çok güzel bir dildir, kısa sürede ve tam olarak öğrenilebildiğinden, onu öğrenmemek çok yazıktır. Hızlı şekilde çalışın, öğrenin ve aradan bunu çıkartın!

Bu dili öğrenmenin zaman kaybı değil tam tersi faydaları olduğunu göreceksiniz. Hem bugün nelere boşa zaman harcamıyoruz ki. Düşünün elimizde bir “akıllı” telefon butün gün boşa zaman harcamaktayız. Bu zamanda birazını Esperanto’ya ayırsak bir dil öğrenmiş oluruz.

Esperanto dili ayrıca insann hobisi de olabilir.

Daha başka bir çok şey sayabiliriz ancak tabi ki bunlar insanların dil öğrenme kapasitesine de bağlı olan şeylerdir.

 

Zaman içerisinde dünya’da bir çok yapay dil geliştirilmiş ve bu gelenek devam ediyor. Esperanto bunlardan farklı olarak ne yaptı?

Aslında ben “yapay dil” ifadesini pek sevmeyen birisiyim.

Yapay diller Sümerler’deki Emesal dilinden beri zaman zaman dünyada ortaya çıkmaktadırlar. Benim kanıma göre dillerin hepsi yapaydır, çünkü dil aslında iki kişi arasındaki bir anlaşmadır: “ben bu nesneye “masa” diyeceğim sen de öyle anla”. Ancak baştan bir tasarım yapılmadığından, “kervan yolda düzülür” mantığı ile gelişir bu diller ve sonunda ortaya bir karmaşa çıkar. Önce dil oluşur dilbilgisi kitapları sonradan yazılır. Dilbilimciler bu karmaşık dillere “doğal” deyip, tasarlanmış olanlara “yapay” diyerek  işin içinden çıkarlar, bir yerde küçümserler.

Doğal dillerde de dünyanın bir çok yerinde revizyonlar yapılmaktadır zaman zaman, dildeki karmaşaları atmak için çalışmalar yapılır, yeni kelimeler üretilmeye çalıılır vs. Türkiye’de bile bu tip bir çok çalışma mevcuttur. Bunlar da bir şekilde yapay dil geliştirme kapsamının en alt çalışmalarındandır.

İnsanlar yüzyıllar boyunca yapay diller oluşturmuş, bunlardan bazılarını da kullanmışlardır. Mesela “kreol” ve “pidgin” dediğimiz diller insan eli ile başka dillerden yaratılmış füzyon dillerdir ve bunlar gerçekte bugğn bazı yerlerde kullanılan dillerdir.

İnsanda 7-11 yaş dil öğrenme açısından çok önemli bir dönemdir. Gene bu dönemde farklı ana dili olan bir kaç çocuğu bir araya koyarsanız ortaya farklı bir dil çıkar. Çünkü iletişim ihtiyacı insanın içinde doğal olarak var olan bir reflekstir. Ve bu dil eğer daha sonra resmi olarak iletişim dili olarak kullanılmaya başlanırsa ortaya bir “pidgin” dili çıkmış olur. Bir sonraki neslin anadili olursa o zaman bu dile “kreol” dili denir. Hint okyanusu ve Pasifik’teki bazı adalarda bu tip diller oluşmuştur.

İbranice başka bir örnektir. Bu dil bazı din yazılarının dışında bir zamanlar tam olarak unutulmuş bir dil idi. Tarihsel olaylardan dolayı İbranice’nin yerini önce Aramice almış ardından din kitapları da bu dile çevrilmiş. Roma döneminde tamamen konuşulan bir dil olmaktan çıkmıştır. Yahudiler yaşadıkları yerlerdeki muhtelif dilleri konuşmaya başlamışlar. Bunlarda bazıları başka dilleri belki hatalı konuşmaları sonucu veya belki kendilerine uygun olarak değiştirip kullandıklarından ortaya farklı diller çıkmış. Mesela Yidiş dili Almanca ile bir zamanların İbranice’si arasında bir dildir. Ladino dili İspanyolcanın bir türevidir. Elde saf ibranice’den bir miktar yazılı metin kalmıştı ki İsrail’in kuruluşu aşamasında özellikle Elyezer Ben Yehuda’nın kişisel çabalarıyla İbranice tekrar bir konuşulan dili haline getirilmiştir. Bugün bu dilin gerçek ibranice mi yoksa ondan az da olsa farklı bir dil midir, tam olarak bilmiyoruz. Bu örnek de kanımca bir çeşit yapay dil çalışmasıdır.

Tam yapay diyebileceğimiz dillerden ise bugün en Başarılısı Esperanto dilidir. Volapük ve İdo yapay dillerden en fazla adı duyulmuş olanlardır.

Komik gelebilir ama Uzay Yolu dizisinden bildiğimiz Klingon’ca, ve Yüzüklerin Efendisi trilojisindeki Elf’çe de tasarlanmış dillerdendir ancak tabi ki yaygın bir kullanımları olmadığından tam diller değildirler, kelime hazneleri sığdır, dilbilgisi kurallarının tümü belli değildir. Gene de Internet’ten bu dilleri öğrenmek isteyenler için bolca kaynak bulunabilir. Duolingo’da Klingonca öğreten dersler başlamıştır.

Baleybelen (Bala-i Belen) dili Osmanlı’da yaratılmış bir yapay dildir. Maksat elit’lerin ve devlet büyüklerinin şifreli bir dili olmasıymış.

Bugün Türkiye’de bile son yıllarda bazı kişilerin amatörce de olsa geliştirilmiş olduğu benim bildiğim iki yapay dil var: Olesi ve Nomuli.

Esperanto ise tasarım olarak harika bir dil olması ve de kelime haznesi (kök’ler demek daha doru olur) temelde Romans dillerden oluşturulduğundan, örnek olarak kökler Fransızca, İspanyolca, İtalyanca, ayrıca İngilizce, Almanca, Rusça gibi dillerden ödünç alındığından herkes Esperanto’da kendisinin bildigi bir şeyler buluyor. Tabi ki ayrıca 1.5 saate sığan basit dilbilgisi, yapısı ve istisnalarının olmaması Esperanto’yu bugüne getirmiş olan gücüdür.

Dünya üzerinde iki milyon kişinin şöyle ya da böyle Esperanto konuştuğunu tahmin ediyoruz. Bu pek inanılmayan bir rakkamdır ancak son bir kaç yılda Duolingo’daki İngilizce’den ve İspanyolca’dan (bu ikincisi henüz beta sürümünde, ayrıca Portekizce’den öğreten üçüncü bir proje ise geliştirilmektedir) Esperanto öğreten kurslara baktığımızda zaten 1.5 mio’dan fazla kişi şu anda bu dili öğrenmektedir.

  

Dünya üzerindeki tüm bilgiler, kitaplar vs Esperanto dilinde olsa ve tüm insanlık bu dili bilseydi eğer, sizce Dünya nasıl bir yer olurdu?

Herşeyden önce şunu söylemek lazım: Esperanto dili anadilimizin yerine geçmeye çalışan bir dil değildir. UEA yani Uluslararası Esperanto Birliği’nin devlet olmamasına rağmen BM ve UNESCO içinde ofisleri vardır. Dil politikaları konusunda, UEA’nın sorumluları bu organizasyonlardaki toplantılara müdahil olarak katılmaktadırlar.

1954’te Uruguay Montevideo’daki toplantısında Unesco  tüm ülkelerin Esperanto’yu ciddi şekilde ele alıp bundan faydalanmaları gerektiğine dair, ancak bağlayıcı olmayan, bir karar aldı. Ancak bugüne kadar pek bir yol alınmadığı da kesin.

BM ve Unesco’nun politikaları paralelinde UEA da insanların ait oldukları yere göre ana-bölge-ülke dil(ler)inin öğretilmesi konusunda destek vermeye çalışmaktadır. Ancak uluslararası dil olarak, yakın tarihte Fransızca, şimdi ise İngilizce gibi taraflı ve emperyal diller değil, bunların yerine basit, öğrenilmesi kolay bir dilin yani Esperanto’nun kullanılması gerektiğini savunmaktadır. Unutmayalım bir insanın sahip olması gerken dört dil vardır (yaşadığı yere ve ait olduğu halka göre): Ana, Bölge, Ülke, Uluslararası dil.

Dolayısı ile kitaplar tabi ki her ülkenin kendi dilinde yazılıp yayınlanacak. Ancak uluslararası alana girecek özellikte olan yayınlar daha başlangıçta belki de yazarın kendisi tarafından Esperanto diline çevrilip dünyaya bu şekilde sunulması  sözkonusu olabilir. Bunun şu tip faydaları olacaktır:

  • Bir Türkün ingilizce öğrenmek için yıllarını harcayıp akademik dokümanlarını bu dile çevirmeye ve tezini bu dilde uluslararası alanda savunmaya çalışması yıllarla ölçülebilecek bir zaman kaybı demektir. Halbuki bir Amerikalı, bir İngiliz için bu zaman kaybı söz konusu değildir. Onlar herşeyi kendi dillerinde hazırlayıp savunuyorlar, üstelik dilleri hiç teklemeden yapıyorlar bunu. Bir de bizim ülkedeki İngilizce durumuna bakın!
  • Başka bir örnek verelim: Dünyada genelde romanlar önce İngilizce diline çevrilir, İngilizce konuşan ülkelerde ve başta Amerikan piyasasında bu kitap ilgi çekmezse genelde başka bir dile de çevrilmez. Örnek olarak bir Türk romanı edebiyat açısından çok önemli olsa da dünya edebiyatında ne yazık ki bu önemini daha baştan kaybetmiş olabiliyor. Halbuki uluslararası iletişim dili  Esperanto olsa ve önemli romanlar bu dile çevrilse,  hatta yazarı tarafından çevrilse, diğer dillere çevrilmesinde bir bariyer sözkonusu olmayacaktır.
  • Benzer ama farklı açıdanbakarsak bu meseleye, diyelim ki Vietnam’da liste başı olmuş bir roman var. Vietnam’ın tarihten gelen siyasi ilişkilerinden dolayı roman buyük ihtimalle önce Fransızca’ya çevrilecektir. Bunu belki Fransızcayı mükemmel bilmeyen bir Vietnamlı veya Vietnam dilini çok iyi bilmeyen bir Fransız tarafından yapılacaktır. Ardından bu roman dünya piyasasına girmek için büyük ihtimalle İngilizce’ye çevrilecektir. Türkçe’ye ise büyük ihtimalle İngilizce kopyasından çevrilecektir. Sizce bu romanın artık bir tadı kalmış mıdır? Suyunun suyunun suyu olmadı mı kitapta anlatılmak istenenler? Ruhunu kaybetmiş olmaz mı romanın içeriği? Dildeki orijinal yumuşaklığı yitirilmiş olmaz mı? Halbuki Esperanto uluslararası iletişim dili olsa tek bir adımda olacak tüm bu çeviriler. Hemen hemen orijinali kadar kaliteli bir Esperanto çevirisi ile dünyaya açılacak kitaplar, diğer dillere buradan tek bir adımda çevrilecek ve çeviri sürecinde bu tip kayıplar yaşanmayacaktır.

İngilizce gibi taraflı bir uluslararası dilin dil kullanılmasının bir sıkıntısı da bazı ülkelere (ABD, Kanada, İngiltere, Avustralya vs) onların olan bu dili öğrenmek için para ve kaynak transferi yapmaktayız. Bunun ardından da bu ülkelerden geriye bize geriye bir emperyalizm etkisi sözkonusudur. Güçlü orduları, güçlü ekonomik yapıları ile bu ülkelere ayrıca silah ve ticarette mecbur kalmaktayız.  Tüm bunların ardından kültür açısından da bir emperyalizm sözkonusudur, dillerini kullanmamız ve onlarla yaptığımız ticaret sayesinde onlardan kitap, film, müzik vs satın alıyoruz ve bir kültür emperyalizmine de maruz kalıyoruz. Bu tamamen bir kısır döngüdür. Ancak yukarıda sıraladığımız bu sıkıntılardan bazılarını elimine etmek için, Esperanto gibi bir uluslararası dil seçerek eşitlikte bir adım öteye geçebiliriz.

Eğer uluslararası dil Esperanto olsaydı, dünyada şimdi yarım yamalak da olsa İngilizce bilenlerden yüzlerce kat daha fazla ve daha düzgün Esperanto yani gerçek bir uluslararası iletişim dilini bilen insanlar olurdu. Dünyada uluslararası dili öğrenmek, bilmek gibi bir sıkıntı olmazdı. Türkiye’deki gibi ortalıkta dil kursu, dershane enkazları olmazdı. Bugün ilkokul 2’de başlayan İngilizce öğrenme serüveni lise sonda İngilizce bir cümle kurmasını bilmeyen mezunlar verilmezdi. Esperanto dili en fazla 100 saat icerisinde öğrenilebilir bir dildir, çocuklar en fazla ilk sene sonunda konuşmaya başlar, kolay seviyeden başlayarak  roman okumaya başlayabilirler, uluslar arası dili başarılı öğrenen ve kullanan kişiler yetiştirmiş olurduk. Bu İngilizce dilinde sadece bir hayaldır.

 

Esperantonun başarısı ortada ama hala yeni yapay dil çalışmaları oluyor. Bu uğraşlar sizce ne kadar verimli? Dilbilimciler esperanto üzerine yoğunlaşıp gelişmesine ve dile katkı sağlayan kültürel faaliyetleri çeşitlendirmeye faydalı olmaz mı?

Bu konuda söylenecek bazı şeyler var. Öncelikle AB’deki dil sorunundan bahsedeyim: AB bildiğiniz gibi çok sayıda dili barındıran bir topluluktur. Dillerin çoğu Hint Avrupa ailesinden oldukları için yapıları birbirlerine yakındır (bunların cümle yapısı SVO yani özne-fiil-nesne’dir). Ancak içinde Türkçe’nin de bulunduğu Ural Altay dil ailesinden diller de vardır mesela Macarca, Fince ve Estonca. Bu gruptaki diller eklemlemeli dillerdir, cinsiyet yoktur ve ayrıca cümle yapıları SOV yani özne-nesne-fiil’dir. Türkçe de bu ailedendir ve eklemlemeli bir dildir. Gelin görün ki Esperanto Hint Avrupa dillerinden kelime haznesi seçen bir dil olsa da, bir Ural Altay dili gibi eklemlemeleri bir dildir! İlginç tabi ki… dil haznesi daha çok romans dillerinden alınmış olmasına rağmen ve dilin cümle yapısı gene Hint Avrupa dillerine uygun olmasına rağmen, ekleri sayesinde kelime yapısı açısından Esperanto Türkçe diline daha çok benzemektedir. Cinsiyet de yoktur ve bir Ural Altay grubu dili gibidir.

Dilin yaratıcısı Zamenhof yıllar süren çalışmasında bu tip bir seçim yapmış. Yani alelade bir çalışma sonucu değil, uzun, ızdıraplı, derin ve hakkı verilmiş bir çalışma sonucu çıkmış ortaya Esperanto dili. Bu konuda  bir yazı vardı “Kiel eŭropanoj, ne estante turkoj, ne komprenas la strukturon de Esperanto” yani “Avrupalı olarak, Türk olmadığımızdan Esperanto’nun yapısını anlamıyoruz” diye. Bundan dolayı diyebiliriz ki Esperanto öyle şansa, çala kalem geliştirilmiş bir dil değildir. Bir sanat eseridir ve Esperanto’nun en önemli özelliklerinden birisi de budur.

AB içinde de aslında bir dil sorunu mevcuttur. AB parlamentosunda ve değişik organlarında yapılan toplantılarda İngilizce, Fransıca  ve sanırım Almanca dilleri kullanılıyor ve anında tercümanlar ile konferanslar gerçekleşiyor. Ancak ortaya çıkan tutanakların ve dokümanların hepsi Avrupa’daki tüm diğer dillere çevriliyor. Yani Macar dokümanları Macarca olarak, Portekizli de Portekizce dilinde istiyor. Bu konuda da binlerce tercüman çalışıyor ve yılda milyonlarca euro harcanıyor. Bir aralık bu durum sona ersin herşey bir kaç dilde olsun diye bir teklif vardı ama tüm ülkeler bunu red etti. Sanırım dil konusunda insanlar çok tutucu oluyorlar ve de bu konuda haklılar.  Bir tarih’te de Alman bir AB parlamenteri herşeyin sadece İngilizce üzerinden yapılmasını teklif eden bir tasarı vermişti ama tabi ki bu da gerçekleşmedi. Düşünün ki Brexit’ten sonra AB’de İngilizce artık resmi dil olmaktan çıkacak. İngiltere dışında AB’de ingilizce kullanan iki ğlke var: İrlanda anadilleri olmasa da resmi olarak İngilizce dilini kullanıyor ve Malta’da ise İngilizce neredeyse anadil durumunda. Ancak bu ülkeler AB’ye girdiklerinde İngilizce zaten resmi dil statüsünde idi dolayısı ile İrlanda İrlandaca’yı Malta da Maltaca’yı ekletti AB’ye. Gördüğünüz gibi herkes kendi dilini ön plana çıkartmaya çalışıyor. Din-dil-ırk meselesi her zaman her yerde ön planda oluyor.

2005 yılında İsviçreden François Grin bir rapor hazırladı ve dilleri az kullanılan ülkelerin aslında dilleri çok kullanılan ülkelere bir ödeme yaptıklarını ve bu konuda da onlara bir çeşit geri ödeme yapılması gerektiğini belirtmişti. Türkiye’nin ödediği paraları bir düşünün ! Ve de sonucun ne durumda olduğunu da. ABD’li siyaset bilimcisi ve aynı zamanda esperantist de olan Jonathan Pool bu konuda bazı önerilerde bulunmuştu, daha sonra başkaları bunun üzerine kendi fikirlerini yazdılar vs . Tabi ki bir sonuca ulaşılmadı. Çünkü dilleri uluslararası dil olarak kullanılan  ülkeler elde ettikleri avantajları kaybetmek istemiyorlar.

Bugün AB’de ortak bir dilin seçilmesi konusunda bir baskı sözkonusu. Esperanto bu konu için çokça önerilmiş bir dil. Change.org gibi platformlarda sürekli imza kampanyaları yapılıyor. Ancak kimse geri adım atmıyor. Güçlüler konuyu kendi taraflarında tutmaya çalışıyorlar. Diğerleri ise Esperanto’yu tanımadıklarından ona hor baktıklarından bunlara bir değer vermiyorlar.

Diğer yapay dilleri pek bir etkileri olmadığından bir kenara bırakalım, Esperanto’ya en çok karşı duran kişiler aslında politikacılar ve dilbilimcilerdir. Bir şey yapılacaksa önce onlardan başlamak lazım, onları ikna etmek lazım çünkü Esperanto’yu en çok onlar engellemektedirler.

Bazı kişiler Esperanto’nun kelime haznesinin dar olduğunu söylerler ve uluslararası misyon için uygun bir dil olmadığını ifade ederler. Genelde bilmeden tanımadan söylenen laflardır bunlar. Espranto dilini yeni öğrenmeye başlayan kişiler ilk olarak dilde kaç kelime olduğunu sorarlar. Biraz dili öğrendikten sonra da genelde dili revize etmek isterler. Başka bir dilde bunu düşünemezler bile çünkü revizyon önermek için bir dili çok iyi öğrenmek lazımdır ve bu başka dillerde yıllar almaktadır. Esperanto ise bir kaç ay içerisinde her yönü ile öğrenilebilmektedir.

Esperanto’nun dil haznesi az da olsa 40’a yakın ön ve arka ekler, ve kelime birleştirme dediğimiz özellik ile aslında çok büyük bir kelime haznesine sahiptir. Mesela Esperanto’da sadece “sağ” kelimesi bulunur: “dekstra”, sol diyebilmek için kelimenin zıt anlamlısını oluşturan “mal-“ ön eki kullanılır “maldekstra”. Gene sadece “kapamak” fiili vardır “fermi” açmak için aynı ön ek kullanılır “malfermi”. Şimdiden iki kelime ve bir ek öğrendiniz ama aslında iki değil dört kelimeyi öğrendiniz bile. Esperanto’da “ŝafo” yani koyun kelimesini öğrendiğinizde aslında son ekler sayesinde birden fazla kelime türetmesini öğreniyorsunuz. “ŝaf-isto” çoban, “ŝaf-aro” koyun sürüsü, “ŝaf-ejo” ağıl, “ŝaf-ido” kuzu,  “ŝaf-aĵo” koyun etinden yapılan yemek gibi kelimeleri hemen öğrenmiş oluyorsunuz ve bu ekleri inek için, at için, ağaç için öğrenci için, kitap için kullanıp anında yüzlerce kelime öğrenmiş oluyorsunuz.

Tabi Esperanto’ya bir de İngilizce konuşan milletlerden gelen tepkiler de var. Bir örnek olarak wikipedia’da Esperanto hakkında bir bilgi vermeye kalktığınızda. İngilizce wikipediasında makaleler çok fazla kalıcı olmuyor değişik sebepler öne sürülerek makaleler silinebiliyor. Türkçe wikipedia’da da yazdığım bir makale bu tip saldırıya uğradı bir keresinde. Bir keresinde önce Türkçe öğrenin Esperanto’yu ne yapacaksınız gibi tepkiler aldım. İngilizce’ye karşı bunu söyleyen çıkmıyor.

Esperanto’nun kendi wikipediası bir çok ülkenin wikipediasından daha çok makale barındırıyor. www.wikipedia.org sayfasından bakarsanız Esperanto 100,000’den fazla makale içeren diller grubunda bulunuyor. Bu dilde Türkçe, Sırpça, Yunanca, İbranice, Macarca, Hırvatça, Portekizce, Fince vs gibi diller var.  Az önce baktım makale sayılarına (mart 2018) :

145.372 Yunanca
188.032 Hırvatça
222.729 İbranice
236.493 Danca
245.899 Esperanto
307.685 Türkçe

1985-1990 yılları arasında Hollanda’da DLT (distributed language translation) adı ile bir proje başlamıştı. Burada amaç ortada Esperanto dilinin olduğu iki yanda ise iki ayrı dilin (ve daha fazla) olduğu bir yapı kurmak ve Esperanto dilini köprü dil olarak kullanmak idi. Bu iş için Esperanto’nun seçilmiş olması aslında bu dilin basit ve istisnasız yapısından dolayı tercüman yazılımlarında çok işe yaraması idi. Ancak proje bazı sebeplerden dolayı baştan başarılı olamadı.

Bir çok tercüme yazılım bugün Esperanto dilini de kapsamaktadır. Google Translate 2012 den beri (benim dili öğrendiğim yıldan beri) var.

Esperanto ilerleyip bir AB dili veya İngilizce’nin yerine bir uluslararası dil olacak mı? Bunu bilemiyoruz. Bana göre en büyük aday Esperanto. Ancak bunun engelleyecek en önemli şey kanımca tercüme yazılımlarından gelecek. Şu anda bunlar çok başarılı değiller ancak hızla gelişiyorlar. Yakında herkes elinde bir tercüme makinası ile dolaşırsa şaşırmayalım. Gene de bu ne kadar etkili olacak bekleyip görmek lazım.

 

 

%d bloggers like this: